Η έγκυος γυναίκα, λέγεται και «γκαστρωμένη», «φορτωμένη», «βαργομισμένη» ή «βαρεμένη». Άλλες λαϊκές εκφράσεις είναι: «είναι αλλιώτικα η γυναίκα», «έπεσεν ο ποντικός στ’ αλεύρια» ή «έφαγε πλατοκούκκια». Όταν την πιάνουν οι πόνοι, σε άκρα μυστικότητα καλούν τη μαία, για να μη γίνει γνωστό και δυσκολευτεί στη γέννα. Στη συνέχεια καλούν ιερέα να κάνει παράκληση στην Παναγία και τον Άγιο Ελευθέριο και της δίνουν να κρατάει ένα φυτό στο χέρι, που λέγεται «χέρι της Παναγίας».
Όταν γεννηθεί το έμβρυο, οι γυναίκες που είναι γύρω από τη μαία φωνάζουν «καλώς το, καλώς το, ’γείο και εύρωστο κι ευτυχισμένο». Αν είναι αγόρι, γεγονός που προκαλεί μεγάλη χαρά σε συγγενείς και φίλους της οικογένειας, η γυναίκα που τους το αναγγέλλει, ιδιαίτερα στον πατέρα, παίρνει αμοιβή, «συγχαρίκια». Υπάρχει μάλιστα και η σχετική παροιμία που λέει «όταν γεννιέται ’σερνικό, γελάνε και τα κεραμίδια». Στη Λακωνία, όταν γεννιέται αγόρι, πυροβολούν όλοι οι συγγενείς και οι φίλοι των γονιών, αφού προστέθηκε στην οικογένεια νέο ντουφέκι. Εάν είναι κορίτσι, μάλιστα δε δεύτερο ή τρίτο, τότε μεγάλη δυσαρέσκεια δημιουργείται. Η παροιμία λέει: «Πέφτουν τα κεραμίδια και τους πλακώνουν». Για να παρηγορήσουν τον πατέρα και τη μητέρα, αν είναι το πρώτο παιδί κορίτσι, λένε:
«Στου καλόμοιρου την πόρτα,
θηλυκό γεννιέται πρώτα».
2. Στη συνέχεια πλένουν το βρέφος με χλιαρό νερό, το παστώνουν με αλάτι και το φασκιώνουν. Αν είναι αγόρι, το βάζουν μπροστά από τη μητέρα, για να γεννιούνται αρσενικά παιδιά, αν είναι κορίτσι όμως πίσω, για να σταματήσει να γεννά κορίτσια. Αμέσως η μαία παίρνει ένα τσεκούρι και μια σκούπα, με τα οποία το κτυπά για να σταματήσουν οι πόνοι, που προέρχονται από τις συστολές της μήτρας και λέγονται στερνοί.
Όταν τελειώσει η διαδικασία, φωνάζουν τον ιερέα, ο οποίος δίνει τις επιλόχειες ευχές και λέει μπαίνοντας «καλορίζικο, καλά σαράντα, να ζήσει». Όταν διαβάζει τις ευχές, η μαμή ξεσκεπάζει το πρόσωπο του παιδιού, για να μην το πιάνει το μάτι.
3. Οι γονείς της λεχώνας ή, αν δεν υπάρχουν, οι πλησιέστεροι συγγενείς στέλνουν με ένα αγόρι, που έχει και τους δυο γονείς του, καινούργια ρούχα και τα «γεννόφυλλα», δηλαδή γλυκίσματα φτιαγμένα για την περίσταση.
4. Μόλις τελειώσει ο τοκετός, βάζουν στο προσκέφαλο της λεχώνας πυροβόλο, για να μυρίζει η πυρίτιδα και ζεύγος από μιτάρια του αργαλειού, για να προφυλαχτεί από τα ξωτικά, τις «ξοδικές». Αυτές πλησιάζουν τη λεχώνα, αλλά μόλις δουν την πυρίτιδα απωθούνται, ενώ το πλέξιμο των μιταριών τις φοβίζει μήπως μπλεχθούν. Έτσι φεύγουν και σώζεται η λεχώνα από αυτές.
5. Δίπλα από το νεογέννητο βάζουν ψωμί κι ένα πήλινο δοχείο με κρασί για τις Μοίρες. Το πήλινο αυτό δοχείο το διακοσμούν με ασημένια και χρυσά νομίσματα και γύρω από αυτό βάζουν δώρα. Αυτό γίνεται, γιατί τις τρεις πρώτες νύχτες έρχονται οι Μοίρες να μοιράνουνε το παιδί κι αν βρουν καλούδια και δώρα, τότε του εύχονται να έχει όλα τα καλά στη ζωή του.
Σε πολλά μέρη της Ελλάδα, την τρίτη ημέρα μετά τη γέννα, συνηθίζουν να καθαρίζουν το σπίτι και να απομακρύνουν τα σκυλιά, που τα θεωρούν σύμβολο ανήθικης συμπεριφοράς, διακοσμούν όμορφα το δωμάτιο της λεχώνας με χρυσά σκεύη και πολύτιμα αντικείμενα και βάζουν σε δίσκο ψωμί, μέλι και τρία αμύγδαλα. Έτσι οι Μοίρες θα είναι ευνοϊκές γι’ αυτούς. Η παροιμία λέει «Το ριζικό του κάθεται και η Μοίρα του δουλεύει». Πολλές γυναίκες μάλιστα επιβεβαιώνουν την παρουσία των Μοιρών, από το σημάδι στη μύτη του μωρού.
6. Αν δεν έρθει αμέσως το γάλα της λεχώνας, ή αν είναι λίγο, χρησιμοποιούν το μαννόγαλο, ένα φυτό που όταν το τρώνε τα ζώα, έχουν περισσότερο γάλα. Το βράζουν μαζί με φασόλια και η λεχώνα πίνει το αφέψημα καθισμένη πάνω σε βαρέλι γεμάτο με νερό, στο οποίο έχουν ανοίξει οπές. Έτσι ρέει το νερό από παντού και λένε: «όπως τρέχει το νερό, έτσι να τρέχει και το γάλα της λεχούς», σαν τη βρύση.
7. Μόλις γεννηθούν τα μωρά, τα τοποθετούν στην κούνια ή το σκαφίδι και τα κοιμίζουν με διάφορα νανουρίσματα, όπως τα παρακάτω:
– Νάνι νάνι και κουνάνι
κι ό,τι το πονεί να γιάνει.
– Έλα ύπνε και ύπνωσέ το
Και γλυκοαποκοίμισέ το.
και άλλα.
8. Δεν επιτρέπεται στη λεχώνα πριν συμπληρωθούν οι σαράντα μέρες από τον τοκετό, προτού «σαραντίσει», να βγει από το σπίτι και να επισκεφθεί άλλο, γιατί το κρασί στο σπίτι αυτό θα χαλάσει και τα ξύλα θα σαπίσουν. Όσοι βρίσκονται γύρω της δεν πρέπει να αναφέρουν το όνομα καμίας ασθένειας, γιατί αν τ’ ακούσει η λεχώνα μπορεί ν’ αρρωστήσει από αυτήν, ενώ κακό θεωρούν και να την αφήνουν μόνη της.
Μέχρι τις σαράντα μέρες και κάθε πέντε με οκτώ, χαράζει η μαμή το σώμα του παιδιού με ξυράφι για να φεύγει το αίμα και να είναι υγιές. Επίσης δεν επιτρέπεται να μπαίνει στο δωμάτιο της λεχώνας γυναίκα που να κρατάει ρόκα, για να μη γεννιούνται μετά θηλυκά παιδιά. Αν σε μια οικογένεια γεννιούνται όλο θηλυκά, λένε πως τα έχουν «ριμμένα» τα θηλυκά, δηλαδή έχουν γίνει μάγια. Για να αλλάξει αυτό, χρησιμοποιούν εκτός των άλλων και το σερνικοβότανο, βότανο που έχει ρίζες με βολβούς και μοιάζει στο σχήμα του με το ανδρικό μόριο ή χρησιμοποιείται σκέπη (την προσωπίδα μωρού) με ισπανικό τάλληρο ή κομμένο κεφάλι από οχιά και έλεγαν το «Πάτερ ημών». Με αυτά φτιάχνουν φυλακτό, που το έδιναν πρώτα στον παπά να το έχει μαζί του στη λειτουργία για σαράντα μέρες και ύστερα να το φέρει στη γυναίκα για να το φοράει πριν από τη σύλληψη και μέχρι τη γέννα. Αποφράδες μέρες γέννας είναι το Σάββατο και η Τρίτη. Από εδώ και η παροιμία «Σάββατο γιο μη χαίρεσαι και Τρίτη θυγατέρα».