Από την δεύτερη και την τρίτη δεκαετία του 17ου αιώνα, η κατάσταση της παιδείας παρουσίασε μεγάλη βελτίωση. Η πρώτη μετά την Άλωση αληθινή πνευματική αναγέννηση συντελέστηκε στα έτη 1613-1670. Πρωταγωνιστικό ρόλο στην αναγέννηση αυτή έπαιξαν ο πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις και Θεόφιλος Κορυδαλέας, ο πρώτος νεοέλληνας φιλόσοφος.
Ο Κορυδαλέας διδάχτηκε τα πρώτα γράμματα στην Αθήνα, όπου και γεννήθηκε. Στη συνέχεια φοίτησε στο ελληνικό Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου στη Ρώμη και στο πανεπιστήμιο της Πάδοβας, όπου σπούδασε φιλοσοφία και ιατρική. Έπειτα δίδαξε στο ελληνικό σχολείο της κοινότητας της Βενετίας και αργότερα επέστρεψε στην Αθήνα, όπου δίδαξε φιλοσοφία, αστρονομία και γεωγραφία. Το 1624 τον κάλεσε στην Κωνσταντινούπολη ο πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις και του ανέθεσε την αναδιοργάνωση της Πατριαρχικής Σχολής. Ο Κορυδαλέας παραμέρισε το θεολογικό πνεύμα που επικρατούσε και έδωσε έμφαση στην διδασκαλία της φιλοσοφίας, ειδικά τη μελέτη και το σχολιασμό των έργων του Αριστοτέλη. Τα συγγράμματά του κυκλοφορούσαν ως χειρόγραφα και εξυπηρετούσαν διδακτικούς σκοπούς και χρησιμοποιήθηκαν ως βασικά εγχειρίδια φιλοσοφικής παιδείας σε όλο τον 17ο και 18ο αιώνα. Πολλοί μαθητές του συνέχισαν το έργο του.
Κατά τον 18ο αιώνα, η παιδεία εξαπλώνεται γεωγραφικά και το επίπεδο της εκπαίδευσης βελτιώνεται. Ιδρύονται σχεδόν παντού σχολεία. Το 1779 ο Κοσμάς ο Αιτωλός αναφέρει για τον αριθμό των σχολείων: «τὸ κατ’ ἐμέ …ἕως τριάκοντα ἐπαρχίας περιῆλθον, δέκα σχολεῖα ἑλληνικὰ ἐποίησα, διακόσια διὰ κοινὰ γράμματα». Γύρω στα 1780 έχει συντελεστεί σε πολύ μεγάλη έκταση η υποδομή της εκπαίδευσης με την εκτεταμένη ίδρυση κοινών σχολείων. «οὐδεμία κωμόπολις ἐστερεῖτο σχολείου καὶ διδασκάλου».[1] «Δὲν ὑπάρχει κοινότης Ἑλληνικὴ ἔχουσα εὐμάρειάν τινα νὰ μὴ ἔχῃ τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον της».[2]
Στην Κορινθία προεπαναστατικά ιδρύθηκαν σχολεία στις ακόλουθες περιοχές:
(1) Στην Κόρινθο, είναι σχεδόν σίγουρο ότι λειτούργησε σχολείο, αφού σε αυτό δίδαξε ο Μακάριος Νοταράς τα έτη 1748-9. Διευθυντής (Σχολάρχης) ήταν ο διάκονος Ιωάσαφ.[3]
(2) Στα Τρίκαλα ιδρύθηκε σχολή το 1732, με σιγίλλειο του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Χρύσανθου Νοταρά, ο οποίος συνέγραψε και τον κανονισμό της λειτουργίας της.[4]
(3) Στην Ζάχολη (Ευρωστίνη) υπήρχε σχολείο και δάσκαλος χρημάτισε ο ιερέας Βησσαρίων Ευσταθιάδης, έχοντας υποδιδάσκαλο τον Γκολφίνο Παπαδοπουλο.[5]
[1] Μανουήλ Γεδεών, 2010.
[2] W. M. Leake, 1814, σελ. 228.
[3] Τρύφων Αγγελίδης, 1936, τόμος 1, σελ. 234
[4] Τρύφων Αγγελίδης, 1936, τόμος 1, σελ. 366.
[5] Τρύφων Αγγελίδης, 1936, τόμος , σελ. 367-8.