Η εκπαίδευση στην πρώτη βαθμίδα είχε καθολικό χαρακτήρα, από τα μέσα του 18ου αιώνα και πέρα. Από την Σμύρνη έως την Κέρκυρα δεν υπάρχει νησί όπου δεν θα βρεθεί ένα δημόσιο σχολείο για δωρεάν παιδεία με δαπάνες της κοινότητας. Κάθε παιδί ακολουθεί πλέον τον φυσιολογικό δρόμο της βασικής εκπαίδευσης. Η σταθερή βελτίωση των συνθηκών της ζωής θα συμβάλει στην αύξηση του αριθμού των μαθητών. Ένα σημαντικό βήμα έχει γίνει: η συνείδηση για την αξία της εκπαίδευσης, το μέσο για να βελτιώσει τις γενικές συνθήκες της ζωής του ένας μαθητής όταν τελειώσει τη στοιχειώδη εκπαίδευση.
Στις αρχές του 19ου αιώνα τα σχολεία που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο αριθμό μαθητών είναι: των Kυδωνιών (300 μαθητές το 1820), της Σμύρνης (300 μαθητές το 1812) και ιδίως το Γυμνάσιο της Xίου (500-700 μαθητές το 1820). H «Kαπλαναία Σχολή» Iωαννίνων είχε το 1819 130 μαθητές. Όλη αυτή την περίοδο η φοίτηση στα σχολεία αποτελούσε σχεδόν αποκλειστικό προνόμιο των αρρένων.
Oι πιο σίγουρες επαγγελματικές δυνατότητες που πρόσφεραν τα σχολεία της πρώτης και της δεύτερης βαθμίδας ήταν το να γίνει κάποιος κληρικός. Συνήθως οι νέοι αυτοί προέρχονταν από τον αγροτικό κόσμο. Γι’ αυτούς, βέβαια, που είχαν μεγαλύτερες οικονομικές δυνατότητες και συνέχιζαν τις σπουδές τους σε ανώτερα σχολεία ανοίγονταν περισσότεροι δρόμοι επαγγελματικής αποκατάστασης και κοινωνικής ανόδου. Η οικονομική καχεξία που μάστιζε τις οικογένειες των περισσότερων νέων που αποφάσιζαν να σπουδάσουν, οι δύσκολες συνθήκες ζωής στα σχολεία, η μεγάλη διάρκεια της φοίτησης και η προχωρημένη ηλικία των περισσότερων μαθητών ήταν τα κύρια αίτια εγκατάλειψης των σπουδών από πολλούς μαθητές. Eιδικά, οι σπουδές σε ανώτερες σχολές κόστιζαν πολύ, ιδίως για όσους έρχονταν από μακρινές περιοχές. Γι’ αυτό αρκετοί μαθητές, ιδιαίτερα οι ξένοι, ήταν αναγκασμένοι να εργάζονται ώστε να αντεπεξέλθουν στα έξοδα των σπουδών. Για να βοηθήσουν άπορους μαθητές πολλά σχολεία χορηγούσαν υποτροφίες και είχαν δημιουργήσει οικοτροφεία για διαμονή και σίτιση όσων έρχονταν από αλλού. Οι ιδρυτές ή οι χορηγοί των σχολείων, προκειμένου να υποβοηθήσουν τη μόρφωση των φτωχών μαθητών, άφηναν συνήθως και ένα χρηματικό ποσό για υποτροφίες.