Ο κανατάς υπήρξε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επαγγέλματα του παρελθόντος, άρρηκτα συνδεδεμένο με την παραδοσιακή αγγειοπλαστική και τις καθημερινές ανάγκες των ανθρώπων, σε μια εποχή όπου η πρόσβαση στο νερό και στα χρηστικά σκεύη δεν ήταν καθόλου αυτονόητη.
Ο κανατάς ήταν ο αγγειοπλάστης που ειδικευόταν στην κατασκευή κανάτων, στάμνων και πήλινων δοχείων, τα οποία χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά και αποθήκευση νερού, κρασιού και άλλων υγρών. Η τέχνη αυτή άνθισε σε περιοχές με ισχυρή παράδοση στην κεραμική, όπως η Σίφνος, η Κέρκυρα, αλλά και ολόκληρη η Ρούμελη, προσφέροντας όχι μόνο χρηστικά αλλά και αισθητικά μοναδικά αντικείμενα.
Ο θρύλος του κανατά Μπάρμπα-Γιάννης: O πιο διάσημος κανατάς της Αθήνας
Η τέχνη του κανατά και η παρουσία του στην καθημερινότητα των Ελλήνων δεν αποτυπώθηκε μόνο στα λαογραφικά αρχεία αλλά και στην αστική μυθολογία της παλιάς Αθήνας, μέσω της εμβληματικής φιγούρας του Μπάρμπα-Γιάννη του κανατά.
Ο Μπάρμπα-Γιάννης έζησε στην Αθήνα γύρω στο 1860–1880. Ήταν μια χαρακτηριστική μορφή των δρόμων της πρωτεύουσας, ο οποίος γύριζε με το γαϊδουράκι του φορτωμένο με στάμνες και φώναζε «κανάτες, σταμνάκια!». Ψηλός, ξανθός, με μουστάκι, ψάθινο καπέλο και ρούχα φτωχικά αλλά καθαρά, ο Μπάρμπα-Γιάννης δεν περνούσε απαρατήρητος. Παρά τη φτωχική του εικόνα, είχε γοητεία, ευγένεια και μία φυσική αρχοντιά που του άνοιξε τις πόρτες ακόμη και των αριστοκρατικών σαλονιών.
Τις Κυριακές, μεταμορφωνόταν πλήρως: φορούσε κοστούμι, γραβάτα, καπέλο, κρατούσε μπαστούνι και ρολόι τσέπης και έκανε βόλτα στην πλατεία Συντάγματος, στα καφενεία «Η ωραία Ελλάς» και «Σολώνειον», συναναστρεφόμενος με την αστική τάξη. Δεν ήταν λίγες οι φορές που οι Αθηναίες τον ερωτεύονταν, βλέποντας πίσω από τον μικροπωλητή έναν άντρα με φινέτσα και μυστήριο.
Από τον δρόμο… στο τραγούδι και τον κινηματογράφο
Η απήχηση του Μπάρμπα-Γιάννη υπήρξε τέτοια, που έγινε λαϊκό τραγούδι από τον Βαυαρό μαέστρο Ανδρέα Σάιλερ, ο οποίος διασκεύασε μια ιταλική μελωδία και την έκανε ελληνικότατη. Ο δίσκος κυκλοφόρησε το 1933 με ερμηνεύτρια την Ελβίρα ντε Ιντάλγκο και γρήγορα αγαπήθηκε. Οι στίχοι περιέγραφαν με χιούμορ και τρυφερότητα την καθημερινότητα και το γυναικοπαθές προφίλ του κανατά:
Η δημοφιλία του τραγουδιού ήταν τέτοια, που κάθε Κυριακή στο Σύνταγμα, όταν περνούσε ο Μπάρμπα-Γιάννης, η στρατιωτική μπάντα έπαιζε την προσωπική του μελωδία.
Το 1957, η ζωή του έγινε και κινηματογραφική ταινία με τίτλο «Ο Μπάρμπα-Γιάννης ο Κανατάς». Τον πρωταγωνιστικό ρόλο ενσάρκωσε ο Βασίλης Αυλωνίτης, ενώ συμμετείχαν οι Αλέκος Αλεξανδράκης και Σμαρούλα Γιούλη. Η ταινία, εμπνευσμένη από την ιστορία του, τον παρουσίαζε ως λαϊκό ήρωα με καλή καρδιά, που βοηθά ένα ερωτευμένο ζευγάρι από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις να ενωθεί.
Ο Μπάρμπα-Γιάννης εξαφανίστηκε μυστηριωδώς γύρω στο 1880, μετά από 20 χρόνια ζωής στην Αθήνα. Το γεγονός αυτό προκάλεσε πληθώρα φημών. Κάποιοι ισχυρίστηκαν πως ήταν κατάσκοπος που έδρασε στη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου του 1878. Άλλοι πίστευαν ότι ήταν Βούλγαρος που επέστρεψε στην πατρίδα του μετά την απελευθέρωση. Ο ίδιος, μιλώντας για το παρελθόν του, έλεγε πως καταγόταν από την Προύσα και είχε πολεμήσει στον Αγώνα της Κρήτης του 1866.
Το πραγματικό του επίθετο δεν έγινε ποτέ γνωστό, και τελικά, ο Μπάρμπα-Γιάννης έμεινε στην ιστορία χωρίς ταυτότητα, αλλά με τεράστια λαϊκή αναγνώριση.
Το επάγγελμα του κανατά μπορεί σήμερα να έχει εξαφανιστεί, ωστόσο η τέχνη της αγγειοπλαστικής επιβιώνει σε παραδοσιακά εργαστήρια και λαογραφικά μουσεία. Όμως, μέσα από την εικόνα του Μπάρμπα-Γιάννη, ο κανατάς απέκτησε ψυχή, πρόσωπο και ιστορία.
Ο κανατάς δεν ήταν μόνο αγγειοπλάστης. Ήταν πρόσωπο της γειτονιάς, φορέας παράδοσης, αλλά και σύμβολο μιας άλλης εποχής, πιο ανθρώπινης, πιο γραφικής, αλλά και γεμάτης από ανέκδοτες ιστορίες και αστικούς θρύλους.
Σήμερα, ο Μπάρμπα-Γιάννης συνεχίζει να «γυρνά» στους δρόμους της λαϊκής μας φαντασίας – όχι με το γαϊδουράκι του, αλλά μέσα από τραγούδια, σινεμά και αναμνήσεις που μας θυμίζουν τι σημαίνει λαϊκή ταυτότητα και γνήσιος χαρακτήρας.