Το μπρίκι- πάρων ήταν το τελευταίο και το μικρότερο από τα μεγάλα πολεμικά. Εάν και ήταν μικρότερος από την κορβέτα και με δύο μόνο κατάρτια, ο ελληνικός πάρων πολλές φορές ισοδυναμούσε με αυτήν, σε ιστιοφορία και δύναμη πυρός. Σύμφωνα με τον Πούκεβιλ, ο πρώτος Υδραϊκός πάρων θα γινόταν αντιπροσωπευτικός τύπος των πλοίων του ελληνικού εμπορικού ναυτικού. Τα δύο κατάρτια του είχαν μεγάλο ύψος, ώστε να μπορούν να φέρουν τόσα ιστία όσα και ένα τρικάταρτο πλοίο. Ενώ η καρίνα του ήταν πολύ λεπτή για να έχει το πλοίο μεγάλες ικανότητες ελιγμών. Οι Έλληνες καπεταναίοι το προτιμούσαν από τα τρικάταρτα, γιατί το σκαρί του γινόταν ελαφρότερο, καθώς απαλλασσόταν από το βάρος του ενός ιστού. Για τον ίδιο δε λόγο και οι δύο ιστοί του πάρωνα ήταν μονοκόμματοι (μονοφυείς). Δεν αποτελούνταν δηλαδή από τρία κομμάτια, αλλά από ένα και κάποιες φορές από δύο, δηλαδή ιστό και επιστήλιο, και μάλιστα χωρίς θωράκια (κόφες). Σε ορισμένα μόνο από τα μπρίκια του Αγώνα υπήρχαν θωράκια.
Εικόνα α)Ελληνικός Πάρων με ιστούς δυτικού τύπου, στύλο, επιστήλια και θωράκιο (κόφα).
Εικόνα β) Ελληνικός Πάρων με «Μονοφυείς» ιστόυς που διαθέτουν στύλο και ένα επιστήλιο, χωρίς το πρόσθετο βάρος του θωρακίου (κόφας).
Πηγή: Συλλογή μικροναυπηγικής «ΓΡΥΠΙΩΤΗ»
Τα πανύψηλα αυτά κατάρτια τους έδιναν τη δυνατότητα να φέρουν και τα πιο ψηλά πανιά, δηλαδή το σίπαρο, ακόμα δε και τον υπερσίπαρο. Στα δύο αυτά κατάρτια και στον πρόβολο ιστό, είχε τρία έως τέσσερα σταυρωτά πανιά στο πλωριό και τέσσερα έως πέντε στο πρυμνιό, όπου είχε και μια μπούμα με ράντα και πίκι. Δύο έως τρεις φλόκους στο μπαστούνι και προΐστια ανάμεσα στα κατάρτια που αύξαναν την ιστιοφορία του. Η ιστιοφορία αυτή και κυρίως τα πολύ ψηλά πανιά του έδιναν πολύ μεγάλη ταχύτητα και μάλιστα με ελάχιστο άνεμο. Ήταν, λοιπόν, τα ελληνικά μπρίκια έτσι κατασκευασμένα, ώστε να μπορούν να ταξιδεύουν και με την παραμικρή πνοή του ανέμου, με τρομερή ταχύτητα και ευελιξία. Έτσι, μπορούσαν εύκολα να ξεφεύγουν από τους πειρατές και τα πλοία των Άγγλων, όταν έσπαγαν τον αποκλεισμό τους και τροφοδοτούσαν τα γαλλικά λιμάνια με τρόφιμα και άλλα εφόδια. Μόνο οι Έλληνες ναυτικοί μπορούσαν να χειριστούν αυτά τα γρήγορα σκαριά, μιας και το υπερβολικό ύψος των ιστών τα έκανε να γέρνουν τόσο ώστε πολλές φορές να κινδυνεύουν να τουμπάρουν. Οι Ευρωπαίοι ναυτικοί, όταν συλλάμβαναν ελληνικό μπρίκι, του χαμήλωναν τα κατάρτια, αφαιρώντας του τα πολύ ψηλά πανιά για να μπορούν να το κουμαντάρουν.
Ονοματοδοσία των ιστών του Πάρωνα.
ΠΗΓΗ: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Ν ΓΡΥΠΙΩΤΗΣ -ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ (1453-1821) Β! ΤΟΜΟΣ – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΤΑ – ΑΘΗΝΑ 2012, σ 208-209.
Στο παραπάνω χειρόγραφο αποτυπώνετε με έναν μοναδικό τρόπο η εξαρτία των Ελληνικών ιστιοφόρων πλοίων της προεπαναστατικής και επαναστατικής περιόδου. Αποτελεί το μοναδικό ίσως χειρόγραφο τεκμήριο της περιόδου όπου διακρίνονται με σαφήνεια οι πέντε σταυρώσεις που έφεραν στα πανύψηλα κατάρτια τους τα Ελληνικά σκαριά, κάτι που φάνταζε αδιανόητο ακόμα και τους ικανότατους Εγγλέζους ναυτικούς, οι οποίοι αν τύχαινε να συλλάβουν Ελληνικό πλοίο αφαιρούσαν τα υψηλότερα πανιά προκειμένου να μπορέσουν να ταξιδεύσουν με ασφάλεια το πλοίο.
Η χειρόγραφη αυτή μελέτη του Αντώνη Επαμεινώνδα Κριεζή αποτελεί μία τεράστια παρακαταθήκη γνώσεων και πληροφοριών καθώς περιέχει πλήθος στοιχείων και περιγραφών για τα πλοία της επανάστασης του 1821, ένα πολύτιμο αρχείο, μία Εθνική προσφορά στην ναυτική ιστορία του τόπου μας.
Πηγή: Σχέδια και σημειώσεις του Αντωνίου Ε. Κριεζή για τα χαρακτηριστικά των ελληνικών ιστιοφόρων και τις σημαίες της προεπαναστατικής περιόδου. Αρχείο Α. Ε. Κριεζή, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας
«Αντώνιος Επαμεινώνδα Κριεζής
Αθήνα, 1872 – Αθήνα, 1944
Ο Αντώνιος Ε. Κριεζής ήταν γόνος της μεγάλης ναυτικής οικογένειας των Κριεζήδων της Ύδρας, που περιλάμβανε στους κόλπους της πλοιοκτήτες, πλοιάρχους, Φιλικούς και ναυμάχους του ΄21. Ήταν εγγονός του Αντωνίου Γ. Κριεζή (1796-1865), πρωθυπουργού της Ελλάδας (1849-1854) και ναυμάχου που πρωτοστάτησε στον κατά θάλασσα Αγώνα. Ο πατέρας του, Επαμεινώνδας Κριεζής (1843-1894), αντιπλοίαρχος, υπήρξε επί σειρά ετών βουλευτής και υπουργός Ναυτικών επί κυβέρνησης Δεληγιάννη. Ο ζωγράφος Ανδρέας Δ. Κριεζής προέρχεται επίσης από την ίδια οικογένεια.
Ο Αντώνιος Κριεζής γεννήθηκε στην Αθήνα στις 27 Δεκεμβρίου 1872. Έκανε ναυτικές σπουδές στην Πολεμική Ναυτική Ακαδημία της Βρέστης (Γαλλία). Θήτευσε στο Βασιλικό Ναυτικό φτάνοντας στο βαθμό του υποναυάρχου και διετέλεσε Ναυτικός Ακόλουθος στην Κωνσταντινούπολη. Κατά τους Βαλκανικούς πολέμους διοίκησε ως Ύπαρχος το θωρηκτό «Ύδρα». Το 1923 ανακηρύχθηκε τακτικός εταίρος της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος. Παντρεύτηκε δύο φορές. Δεύτερη σύζυγός του ήταν η Αλεξάνδρα Στεφάνου Δραγούμη, την οποία νυμφεύθηκε το 1929 ως χήρα Γεωργίου Ξύδη και μητέρα έξι παιδιών.Ο ίδιος απέκτησε δύο κόρες, την Σοφία από τον πρώτο και την Ειρήνη από τον δεύτερο γάμο του.
Τον Δεκέμβρη του 1944 υπήρξε θύμα της κλιμακούμενης δυναμικής της βίας που χαρακτήρισε τις εμφύλιες συγκρούσεις του τελευταίου χρόνου της Κατοχής και κορυφώθηκε κατά τα Δεκεμβριανά. Αφού ο ίδιος, η σύζυγος και δύο κόρες τους συνελήφθησαν ως όμηροι από την Εαμική Πολιτοφυλακή, εκτελέστηκε μαζί με την πρωτότοκη προγονή του στις 22 Δεκεμβρίου στις Αφίδνες Αττικής. Η ομηρία και οι εκτελέσεις αμάχων ήταν η αντίπραξη του εαμικού στρατοπέδου στους βομβαρδισμούς της Αθήνας και τη μαζική ομηρία μαχητών και αμάχων από τους Βρετανούς.
Το 1959 η Αλεξάνδρα Κριεζή δώρισε στο Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος υδατογραφίες και προσωπικά αντικείμενα του υποναυάρχου. Το 1978 η Ευφροσύνη Ξύδη-Απέργη συμπλήρωσε τη δωρεά με ζωγραφικά έργα και οικογενειακά ενθυμήματα του πατριού της. Το 2001 ο διπλωμάτης και τεχνοκρίτης Αλέξανδρος Γ. Ξύδης, δώρισε το αρχείο Α. Ε. Κριεζή στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας.
Όντας σε ενεργή υπηρεσία, ο Αντώνιος Ε. Κριεζής ξεκίνησε μια εκτενή έρευνα με σκοπό να συγγράψει την ιστορία του ναυτικού της νεότερης Ελλάδας. Στο αρχείο του σώζεται ένας εντυπωσιακός όγκος προσωπικών καταγραφών με αναλυτική τεκμηρίωση για τα χαρακτηριστικά των πλοίων, τους πλοιοκτήτες, το είδος της χρήσης και τη διάρκεια της ενεργού ζωής των σκαφών. Σώζονται ακόμη πολλές χειρόγραφες σημειώσεις με περιγραφές των ιστιοφόρων του ελληνικού Ναυτικού, στοιχεία για τα πλοία που συμμετείχαν στον Αγώνα του ΄21, τις σημαίες της προεπαναστατικής και επαναστατικής περιόδου και τις στολές του Πολεμικού Ναυτικού του νεοελληνικού κράτους.
Στον ίδιο σκοπό αφιέρωσε και τη ζωγραφική κλίση του, απεικονίζοντας με την τεχνική της υδατογραφίας καράβια που πρωτοστάτησαν στον ναυτικό Αγώνα του ΄21 και ελληνικά πλοία του 19ου αιώνα γενικότερα. Με πρόθεση τεκμηριωτική και μνημονευτική αντέγραψε καταρχήν τα καράβια των Κριεζήδων κι έπειτα τα πιο φημισμένα σκαριά μεγάλων καραβοκυραίων. Αφετηρία του υπήρξαν οι πίνακες που είδε στην οικογενειακή συλλογή και στις κατοικίες Υδραίων πλοιοκτητών. Στην πλειονότητά τους επρόκειτο για έργα ευρωπαίων ζωγράφων, κατά κύριο λόγο των γάλλων ζωγράφων από τη Μασσαλία Αντουάν και Φρανσουά Ρου, πατέρα και γιου. Ο Α.Ε. Κριεζής αναζήτησε επίσης έργα των Ρου στο Εθνικό Ναυτικό Μουσείο της Γαλλίας, το οποίο στο μεσοπόλεμο στεγαζόταν σε πτέρυγα του Λούβρου. Μεταξύ των ετών 1928-1933 κυρίως, αλλά και αργότερα, αντέγραψε εκεί μεγάλο αριθμό πινάκων με ελληνικά πλοία, τα οποία είχαν παραγγελθεί στους Ρου από τους πλοιοκτήτες και τους καπετάνιους των καραβιών.»
Πηγή: Μαρία Πούλου – Ιστορικός Τέχνης – Διευθύντρια Δημοτικής Πινακοθήκης Δήμου Νίκαιας-Αγίου Ιωάννη Ρέντη
Τα κατάρτια, τους ιστούς των πλοίων, συγκρατούσαν και ασφάλιζαν ένας μεγάλος αριθμός χοντρά παλαμάρια (σχοινιά), που ήταν δεμένα στους στύλους και τα επιστήλια των καταρτιών και κατέληγαν σε μία ενισχυμένη κατασκευή (βάση) στα πλευρά του πλοίου στο ύψος του καταστρώματος, τις ξαρτόριζες. (Σκίτσα α, β, & γ) Στις άκριες του κάθε παλαμαριού υπήρχε ένας Τρίοπος (είδος μακαρά ή τροχαλίας), το ίδιο είδος τριόπου-μακαρά υπήρχε για κάθε ένα από τα σχοινιά που κατέβαιναν από τα κατάρτια τοποθετημένο και ασφαλισμένο στην βάση στήριξης (ξαρτλοριζες) στα πλευρά του πλοίου, όπου με μία διαδικασία περάσματος λεπτότερων σχοινιών δημιουργούσαν ένα είδος τροχαλίας που έδινε την δυνατότητα στο πλήρωμα να καργάρει (τεντώνει) τα χοντρά παλαμάρια (αντιρίδες) στήριξης των ιστών (καταρτιών) (σκίτσο δ).
Πηγή: Rigging Period Ship Models, A step-by-step Guide to the Intricacies of Square-Rig, Lennarth Petersson, CHATHAM PUBLISHING LONTON. (page 3-11) – (Copyright Lennarth Petersson).
Επάνω στα κάθετα αυτά χοντρά παλαμάρια, που αποτελούσαν αντιρίδες στήριξης των καταρτιών (προκειμένου αυτά να αντέχουν την τεράστια πίεση που ασκούσε η δύναμη του αέρα στα φουσκωμένα πανιά του πλοίου) έδεναν λεπτά σχοινιά σε ίσες μεταξύ τους αποστάσεις, σε ολόκληρο το ύψος των αντιρίδων από τις ξαρτόριζες έως το σημείο στήριξης τους στο κατάρτι, τα οποία δημιουργούσαν μία ιδιόμορφη αλλά πολύ πρακτική σκάλα (εικ.α&β) που εξυπηρετούσε πολύ το πλήρωμα να ανεβοκατεβαίνει στα κατάρτια για το μάζεμα και το άπλωμα των πανιών.
Πηγή: Rigging Period Ship Models, A step-by-step Guide to the Intricacies of Square-Rig, Lennarth Petersson, CHATHAM PUBLISHING LONTON. (page 2) – (Copyright Lennarth Petersson).
Πηγή: Συλλογή μικροναυπηγικής «ΓΡΥΠΙΩΤΗ»
Ονοματοδοσία των κεραιών του Πάρωνα.
ΠΗΓΗ: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Ν ΓΡΥΠΙΩΤΗΣ -ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ (1453-1821) Β! ΤΟΜΟΣ – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΤΑ – ΑΘΗΝΑ 2012, σ 208-209.
Με διάφορες μεθόδους και συμπλέγματα τροχαλιών και μακαράδων γινόταν η στήριξη των κεραιών (αντένων) των ιστίων, επάνω στους ιστούς, που τους έδιναν την δυνατότητα σταθερής και ασφαλούς στήριξης, αλλά παράλληλα και την μετακίνηση τους επάνω ή κάτω, αλλά και αριστερά ή δεξιά όταν το απαιτούσαν οι συνθήκες και η φορά ή η δύναμη του αέρα.(εικόνες 1,2,3&4)
Πηγή: Rigging Period Ship Models, A step-by-step Guide to the Intricacies of Square-Rig, Lennarth Petersson, CHATHAM PUBLISHING LONTON. (page 22-43) – (Copyright Lennarth Petersson).
Ονοματοδοσία των κύριων ιστίων του Πάρωνα.
ΠΗΓΗ: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Ν ΓΡΥΠΙΩΤΗΣ -ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ (1453-1821) Β! ΤΟΜΟΣ – ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΤΑ – ΑΘΗΝΑ 2012, σ 208-209.
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΊΑ ΜΑΖΈΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΙΣΤΊΩΝ (ΠΑΝΙΩΝ):
Το «άπλωμα» και κυρίως το μάζεμα των πανιών ήταν μία διαδικασία αρκετά πολύπλοκη και σε πολλές περιπτώσεις πολύ επικίνδυνη για την ασφάλεια των ναυτών που έπρεπε ακόμα και στην φουρτούνα ή την μάχη να κινηθούν γρήγορα σκαρφαλώνοντας στα πανύψηλα κατάρτια,, προκειμένου να εκτελέσουν τις εντολές του καπετάνιου τους, μιας και από την ταχύτητα και των ενεργειών τους εξαρτιόταν η ίδια η ύπαρξη και ασφάλεια του πλοίου.
Το ανέβασμα στα πανύψηλα κατάρτια του πλοίου ήταν από μόνο του μία επίπονη και κοπιαστική ενέργεια, ακόμα και στην περίπτωση νηνεμίας, όταν η θάλασσα ήταν ταραγμένη ή φουρτουνιασμένη και ιδιαίτερα όταν το πλοίο έπεφτε σε μπουρίνι, η δουλειά των μελών του πληρώματος που ήταν επιφορτισμένα με την διαχείριση των ιστίων, αποτελούσε ένα πραγματικό άθλο. Για αυτούς τους λόγους τόσο δηλαδή για την ασφάλεια των ναυτών όσο και την ασφάλεια του ίδιου του πλοίου, μιας και η όποια καθυστέρηση στο μάζεμα των πανιών θα μπορούσε να αποτελεί θανάσιμο κίνδυνο καταστροφής των καταρτιών, του σκισίματος των ίδιων των πανιών ή ακόμα και ανατροπής του πλοίου, επινόησαν και χρησιμοποιούσαν μεθόδους που εξασφάλιζαν την ταχύτερη επίδοση των ναυτών στο μάζεμα κυρίως των πανιών με την όσο δυνατόν μεγαλύτερη ασφάλεια για την αποφυγή απώλειας ανθρώπινων ζωών.
Σε καίρια σημεία της κεραίας από όπου κρεμόταν τα πανιά υπήρχαν μακαράδες (είδος τροχαλίας) από όπου με ένα σκοινί που ήταν δεμένο στο κάτω μέρος του πανιού και κατάληγε στην ρίζα του καταρτιού, οι ναύτες μπορούσαν με ασφάλεια από το κατάστρωμα του πλοίου τραβώντας αυτά τα σκοινιά, να μαζέψουν ένα σημαντικό μέρος της επιφάνειας των ιστίων διευκολύνοντας και επιταχύνοντας έτσι το μάζεμα του βοηθώντας αυτούς που ήταν σκαρφαλωμένοι στα ξάρτια να υλοποιήσουν ταχύτερα το ολοκληρωτικό μάζεμα των ιστίων και το ασφαλές δέσιμο τους στα ξάρτια (κεραίες) του πλοίου.
Σε ολόκληρο το μήκος των ξαρτιών υπήρχε τοποθετημένο ένα χοντρό σκοινί-παλαμάρι όπου πατούσαν οι ναύτες, παρέχοντας τους μία στοιχειώδη μεν αλά αρκετά σημαντική ασφάλεια μιας και είχαν ένα σημείο στήριξης των ποδιών.
Πηγή: Rigging Period Ship Models, A step-by-step Guide to the Intricacies of Square-Rig, Lennarth Petersson, CHATHAM PUBLISHING LONTON. (page 85) – (Copyright Lennarth Petersson).
Κρεμασμένοι κυριολεκτικά στον αέρα και σε μεγάλο ύψος, πατώντας σε αυτά τα «ασταθή» σκοινιά και στηρίζοντας τον κορμό τους στην κεραία του πλοίου με τα χέρια περασμένα μπροστά από την κεραία τραβούσαν, από τα μικρά σκοινάκια που υπήρχαν τοποθετημένα σε συγκεκριμένο ύψος σε ολόκληρο το μήκος των πανιών, προκειμένου να αποτελέσουν «λαβές» τις οποίες έπιαναν οι ναύτες και τραβούσαν ευκολότερα, το βαρύ πανι δένοντας το σφιχτά στην κεραία.
ΠΗΓΗ: ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΠΙΣΤΥ – ΔΙΑΤΟΜΕΣ – ΙΣΤΙΟΦΟΡΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ Γ. ΑΞΙΩΤΕΛΛΗΣ & ΣΙΑ Ε.Π.Ε. – ΑΘΗΝΑ 1994, σελ.
ΤΑ ΒΟΗΘΗΤΙΚΑ ΙΣΤΊΑ:
Εκτός από τα κύρια ιστία (πανιά του πλοίου) όπως ήταν οι «σταυρώσεις» που στηρίζονταν κατά βάση σε κεραίες, μιας και ήταν τα μεγαλύτερα και ισχυρότερα πανιά, υπήρχαν και πολλά βοηθητικά πανιά που σκοπό είχαν την αύξηση της επιφάνειας ιστιοφορίας ενός πλοίου γεγονός που οδηγούσε στην απόλυτη εκμετάλλευση και διαχείριση της δύναμης του αέρα που αποτελούσε την κινητήρια ενέργεια των ιστιοφόρων πλοίων.
Πηγή: Rigging Period Ship Models, A step-by-step Guide to the Intricacies of Square-Rig, Lennarth Petersson, CHATHAM PUBLISHING LONTON. (page 85) – (Copyright Lennarth Petersson).
Μία βασική ομάδα των βοηθητικών αυτών ιστίων αποτελούσαν οι Κουρτελάτσες- Παρίστια. Για την στήριξη και την ανάπτυξη αυτών των ιστίων, που αποτελούσαν προέκταση των σταυρώσεων, τοποθετούσαν στις άκριες των κεραιών ένα σταθερό μεταλλικό δαχτυλίδι και άλλο ένα διπλό δαχτυλίδι στο ένα τέταρτο περίπου του μήκους της κεραίας από την άκρη της. Από αυτά τα δύο και σε κάποιες περιπτώσεις τρία δαχτυλίδια περνούσαν, τοποθετούσαν, μία λεπτότερη κεραία ή οποία είχε την δυνατότητα να μαζεύει σε παράλληλη θέση με την κεραία στο επάνω συνήθως μέρος της ή να απλώνει προς τα έξω, μεγαλώνοντας ουσιαστικά την βασική κεραία δίνοντας έτσι την δυνατότητα στο πλήρωμα να προσθέσει πάνω σε αυτές, τις Κουρτελάτσες-Παρίστια
Πηγή: Rigging Period Ship Models, A step-by-step Guide to the Intricacies of Square-Rig, Lennarth Petersson, CHATHAM PUBLISHING LONTON. (page 85) – (Copyright Lennarth Petersson).
Πέρα από τα πανιά που στηρίζονταν στις κεραίες (ξάρτια) του πλοίου υπήρχαν και βοηθητικά πανιά (Προτονίδες-σταντζαβέλλες) τα οποία στερεώνονταν-αναπτύσσονταν στα σχοινιά-αντιρίδες που βρίσκονταν μεταξύ των καταρτιών του πλοίου (εικόνα 1-3) με ένα σύστημα κρίκων (εικόνα 3, άνω δεξιά) που τους επέτρεπαν να μαζεύονται και να απλώνονται γρήγορα (σαν κουρτίνες) όταν υπήρχε ανάγκη για μεγαλύτερη ιστιοφορία.
Μία άλλη κατηγορία ιστίων-πανιών που λειτουργούσαν με αυτή την μέθοδο ήταν και οι Φλόκοι (εικόνα 2) του πλοίου με την διαφορά ότι οι Φλόκοι αποτελούσαν κύρια και όχι βοηθητικά πανιά για τα ιστιοφόρα πλοία.